World Music Department phone number
...Music Connects
Djembe

Djembe ritmes


Muziekschrift en notatie als geheugensteun

De meest gebruikte vorm van muziekschrift "bladmuziek", leent zich er prima voor om ook djemberitmen vast te leggen. Niet iedereen kan noten lezen en vandaar dat standaard muziekschrift nauwelijks gebruikt wordt voor djembe ritmes. Meer ook omdat uit bladmuziek niet af te lezen is met welke hand je slaat en hoe de verschillende partijen (polyritmiek) zich ten opzichte van elkaar verhouden. Naast bladmuziek zijn er door beroemde percussionisten diverse vormen van notaties ontwikkeld die je tegenwoordig in boekvorm kunt kopen bij muziekwinkels.

Toch zijn er nog steeds mensen die opnieuw het wiel willen uitvinden voor het soms ondefinieerbare Afrikaanse maatwerk. En uiteindelijk blijkt dat door grote diversiteit van ritmen en slagtechnieken de bedachte notatiewijze alsnog ingewikkeld dreigt te raken door de nodige variëteit van symboliek.

De meest simpele manier van het even snel noteren van het geleerde is het noteren van de uitspraak van de leraar. Dit is natuurlijk erg afhankelijk van de leraar omdat hier verder geen regels voor zijn, maar wel erg herkenbaar zoals bijvoorbeeld "ta pata tipi ta dun pata".


Het doel van noteren

Het gebruik van pen en papier tijdens djembe lessen, wordt door Afrikaanse leraren niet erg begrepen en dit kan storend zijn tijdens de lessen. De typisch westerse manier van aantekenen staat lijnrecht tegenover de essentie van de West Afrikaanse percussie. Dit gaat namelijk veel verder dan tegelijkertijd verschillende patronen slaan.

De West Afrikaanse polyritmiek is een ritmische interpretatie van een gebeurtenis, opgebouwd uit onderlinge acties en reacties van de patronen. Om een ritme correct te spelen moet je goed naar elkaar leren luisteren en je eigen partij in het geheel van partijen plaatsen. Wij westerlingen zijn juist eerder geneigd ons te focussen op overeenkomstige slagen van verschillende partijen (vooral de bassen), terwijl we ons juist moeten leren focussen op acties en reacties van de partijen. Voor alle duidelijkheid; 
dus niet letten op slagen die gelijk gaan, maar op slagen die een voorzet, of een reactie zijn op slagen in de andere partijen.

Deze vorm van samenspel is dus op geen enkele wijze vast te leggen op papier, het gaat namelijk over fracties van tellen om een ritme te laten klinken zoals het traditioneel bedoelt is. Het eigenlijke doel van onze westerse drang van vastleggen, mag dan alleen als geheugen steun zijn voor de te spelen techniek en maatwerk. Het ritme moet namelijk geen onderdeel worden van een verzamelmapje of boekwerkje, maar van je gevoel.


De boxnotatie

De notatiewijze die ik hanteer voor de op deze website gepubliceerde ritmes, wordt de boxnotatie genoemd. Deze wijze van notatie is ideaal voor de West Afrikaanse percussie, omdat je gemakkelijk het maatwerk kunt aflezen, de diverse slagtechnieken, met welke hand en het belangrijkste, de verhoudingen tussen de verschillende partijen. Het ritme is immers het geheel van patronen en niet het tegelijk spelen van diverse patronen.

Het maatwerk

De tabel is dusdanig van opzet dat je het aantal tellen kunt zien aan één maat-regel.

4/4 vierkwart
                                   
                                   
6/8 zesachtste
                                                   
                                                   

De aangegeven tabellen zijn de meest gebruikte. De opmerking boven de tabel geeft aan om welke partij het gaat. In het voorbeeld hieronder dus "Djembe 1".

Het aflezen en spelen

Het aflezen van een ritme gaat van links naar rechts. Elk vakje representeert één tel in de maat-regel (behalve de eerste twee rode). Na het laatste vakje ga je weer naar het eerste (gele) vakje.

Djembe partijen

Een maat-regel bestaat zoals de voorbeelden weergeven, meestal uit twee regels. Bij djembepartijen is de eerste regel voor de tonage (bas, tone of slap) en de tweede regel voor met welke hand de slag wordt gemaakt, of met welke techniek.

Djembe 1:
    S . T . B . S . T . B . . . . .
    r   l   r   D   2   F          

De tonages in de eerste regel zijn; 
S = slap,
T = tone en
B = bas.
De handen/technieken in de tweede regel zijn;
r = rechterhand, 
l = linkerhand, 
D = dempen (waarbij één hand op het vel ligt en de ander slaat. In dit geval een slap),
2 = 2x slaan (twee halve tellen), 
F = flame (met twee handen kort na elkaar slaan, waarbij je het "pra"-effect krijgt.)
De puntjes op de eerste regel geven de rusten aan, dus een tel die niet wordt gespeeld.

Doundoun partijen

Doundoun:
    O . C . O . C . . . . . . . . .
    X . X . X . X . . . . . . . . .

Bij de doundoun partijen (doundoun, sangban, kenkeni) wordt de eerste regel gebruikt voor de slagtechniek en de tweede regel voor de bel. O = open (slag waarbij de stok direct weer van het vel los komt). C = close (slag waarbij de stok tegen het vel gehouden wordt). X = tik op de bel.

De eerste twee cellen

De rode cellen in de voorbeelden behoren niet tot de maatcellen, dat zijn eigenlijk alleen de lichtgekleurde cellen. In enkele gevallen wordt in de rode cellen wel eens een 'opmaat' weergegeven. Hier zal ik later even verder op in gaan.

Cijfers in de eerste cel

Wanneer er in het eerste vakje een cijfer staat, dan zal er een regel van een andere partij in het ritme voorkomen met hetzelfde cijfer. Dit geeft aan dat de regels tegelijk worden gespeeld. Het hoeft daarbij niet zo te zijn dat de slagen tegelijk vallen, zoals in het voorbeeld hieronder te zien is. Met de cijfers, die eigenlijk alleen bij intro's of variaties worden gebruikt, worden vaak interacties aangeduid, zoals vraag/antwoord tussen twee partijen.

Djembe 1:
1   S . S S . S S . . . . . . . . .
    F   r l   r l                  
Djembe 2:
1   . . . . . . . . . . S S S . . .
                        r l r      

Hierboven is dus af te lezen dat djembe 2 drie slap's speelt, drie tellen na de laatste slap van djembe 2.

Letters in de eerste cel

Wanneer er in het eerste vakje een letter staat, dan zal er ergens een regel van dezelfde partij staan met een alfabetisch opeenvolgende letter. Meestal staan ze onder elkaar. Dit geeft de volgorde van afspelen aan wanneer een partij uit b.v. meerdere regels bestaat. B.v. eerst wordt de regel "A" gespeeld, vervolgens "B" etc. en omdat ritmen cyclisch zijn start je na het einde van regel "B" weer opnieuw met regel "A".

Djembe 2:
A   B . S . B . T . . S S S S . . .
    r   l   r   l     r l r l      
Djembe 2:
B   B . S . B . T . S S . S . S S .
    r   l   r   l   r l   r   r l  

Geaccentueerde cellen

Djembe 1:
  T B S . T B S . T B S . T B S . T
  r l r   r l r   r l r   r l r   r

In het voorbeeld hierboven geven de geaccentueerde cellen een opmaat aan. Een opmaat is een slag die een tel eerder wordt gespeeld dan een normale start. Meestal is dat na een break en wordt deze ook maar één keer na de break gespeeld. In het voorbeeld hierboven is te zien dat de laatste tone van de regel de eerste tone(opmaat) vervangt doordat de regel cyclisch wordt afgespeeld.

In sommige gevallen begint een speler halverwege de maat-regel na een break. Ook deze start wordt geaccentueerd weergegeven (zie hieronder).

Djembe 2:
    B T . T B . . . B T . T B . . .
    r l   l r       r l   l r      

Opgesteld door Patrick Zuurbier speciaal voor Malinke percussie uit West - Afrika.